Wapenhandel

Wapenhandel is een globaal fenomeen. Daarom zijn op VN-niveau enkele initiatieven genomen om deze handel te reguleren.

 

Wat is wapenhandel?

We spreken over de internationale wapenhandel als “wapens” vanuit een land naar een ander land “verhandeld” worden. Omdat wapens in conflictgebieden terecht kunnen komen en gebruikt kunnen worden om mensenrechten te schenden, is de controle van de handel in deze dodelijke objecten cruciaal.

Wapenhandel is een globaal fenomeen. Daarom zijn op VN-niveau enkele initiatieven genomen om deze handel te reguleren en zijn illegale verschijningsvormen te bestrijden. In dit kader zijn verschillende internationale instrumenten van toepassing, telkens met een bepaald toepassingsgebied (soorten wapens en activiteiten onder controle) en verschillende juridische waarde. Het meest omvattende, juridisch bindende instrument voor de controle van de internationale wapenhandel is het VN Wapenhandelsverdrag (Arms Trade Treaty of ATT) van 2014. Daarnaast bestaan nog verdere VN-instrumenten met een beperktere rijkwijde, zoals het VN-Actieprogramma tegen de illegale handel in kleine en lichte wapens van 2001 (Programme of Action to Prevent, Combat and Eradicate the Illicit Trade in Small Arms and Light Weapons in All Its Aspects), het International Tracing Instrument van 2005 en het Firearms Protocol van 2001. Deze instrumenten zijn alleen gericht op kleine en lichte wapens (vuurwapens die door een mens gedragen kunnen worden zoals handvuurwapens en machinegeweren) en alleen het laatste is juridisch bindend.

 

Het Wapenhandelsverdrag (ATT)

Ontstaan van het verdrag

Het idee voor een globaal Wapenhandelsverdrag gaat terug op een NGO-campagne in de jaren 90, ondersteund door een groep van laureaten van de Nobelprijs voor de Vrede. In 1997 formuleerde dit initiatief een Gedragscode voor wapentransfers die in 2001 als Draft Framework Convention on International Arms Transfers gepubliceerd werd. In 2003 startten Amnesty International, Oxfam en het International Action Network on Small Arms (IANSA) de Control Arms Campagne. Door de mobilisatie van het grote middenveld en het appel aan de nationale regeringen gaf deze campagne een verdere impuls voor een succesvol gevolg van het initiatief binnen het officiële kader van de VN.

Het formele proces van de verdragsonderhandelingen binnen de VN begon met een resolutie van de VN-Algemene Vergadering van 6 december 2006. Deze resolutie stelde vast dat het gebrek aan internationale standaarden voor de transfer van conventionele wapens bijdraagt tot conflicten, volksverplaatsingen, criminaliteit en terrorisme en daardoor vrede, veiligheid en duurzame ontwikkeling ondermijnt. Aansluitend op een rapport van een werkgroep rond het Wapenhandelsverdrag riep de Algemene Vergadering eind 2009 de VN-Conferentie over het Wapenhandelsverdrag bijeen. Dit lanceerde het officiële onderhandelingsproces door de oprichting van een voorbereidende commissie. Terwijl deze VN-Conferentie in 2012 nog geen definitieve verdragstekst opleverde, werd deze tijdens een finale VN-conferentie over het Wapenhandelsverdrag in maart 2013 afgemaakt. Deze tekst werd uiteindelijk door Algemene Vergadering van de VN aangenomen op 2 april 2013: 154 staten stemden voor en 3 tegen het verdrag (Noord-Korea, Iran en Syrië), 23 staten onthielden zich, waaronder Rusland, China en India. Op 24 december 2014 werd het ATT van kracht, 90 dagen nadat de 50ste staat het verdrag geratificeerd had.

Toepassingsgebied

Het Wapenhandelsverdrag reguleert naast kleine en lichte wapens ook de handel in andere categorieën van zogenoemde “conventionele wapens”. Dit zijn de zeven categorieën van het VN-Register van Conventionele Wapens (gevechtstanks, gepantserde gevechtsvoertuigen, groot kaliber artilleriesystemen, gevechtsvliegtuigen, gevechtshelikopters, oorlogsschepen, raketten en raketwerpers). Enkele criteria in het verdrag zijn eveneens van toepassing op het verhandelen van munitie en onderdelen voor deze wapens.

De “handel” in wapens omvat diverse transfer-activiteiten zoals de invoer, uitvoer en doorvoer van wapens. Daarboven moet er ook rekening gehouden worden met de begeleidende activiteiten die het verhandelen van wapens ondersteunen of mogelijk maken. Het gaat hier bijvoorbeeld om de organisatie van een wapendeal, vanaf zijn totstandkoming tot zijn afhandeling. Deze activiteit wordt omschreven als “tussenhandel” of “brokering”.

Het ATT reguleert voornamelijk de “legale” handel in conventionele wapens. Dat wil zeggen dat internationale wapentransfers volgens het verdrag aan verschillende criteria moeten voldoen. Vooral mag een transfer slechts goedgekeurd worden als geen gekwalificeerd risico bestaat dat de wapens gebruikt zouden kunnen worden voor het plegen of bevorderen van ernstige schendingen van mensenrechten of humanitair recht. Bij deze is het ATT het eerste wapenhandelinstrument met globale toepassing met een mensenrechtencriterium, inclusief bijzondere inachtneming van genderspecifiek geweld of geweld tegen vrouwen en kinderen.

Implementatie

De VN voorziet een aantal middelen voor de nationale implementatie van het Wapenhandelsverdrag.

Ten eerste stelt het United Nations Office for Disarmament Affairs (UNODA) op zijn website een ATT Implementation Toolkit ter beschikking. Deze bestaat uit 10 modules in tekstvorm. Elke module beschrijft een aspect van het ATT en geeft een leidraad over de stappen die de staten moeten ondernemen om aan de eisen van het verdrag te voldoen.

Ten tweede bevordert de UN Trust Facility Supporting Cooperation on Arms Regulation (UNSCAR) projecten ter ondersteuning bij de implementatie van het ATT en het VN-Actieprogramma tegen de illegale handel in kleine en lichte wapens. Deze projecten worden onder meer gerealiseerd door NGO’s en omvatten onder meer capaciteitsversterking en training voor ambtenaren en parlementairen.

 

Relevante VN-instellingen in verband met wapenhandel

United Nations Office for Disarmament Affairs (UNODA)

UNODA is een dienst binnen het VN-secretariaat. Deze ondersteunt het werk van de Eerste Commissie van de Algemene Vergadering en van de andere VN-instellingen op het gebied van ontwapening, niet alleen ten opzichte van de conventionele wapens die onder het ATT vallen maar ook van nucleaire en andere massavernietigingswapens, biologische en chemische wapens, clustermunitie en landmijnen. Daarenboven verstrekt UNODA informatie over het thema ontwapening aan internationale organisaties, andere departementen van de VN, onderzoeksinstituten, het middenveld en de media.

United Nations Institute for Disarmament Research (UNIDIR)

Dit instituut is een onafhankelijk en neutraal onderzoeksinstituut dat aan de Algemene Vergadering van de VN rapporteert. Het is gevestigd in Genève, Zwitzerland. Het instituut werkt samen met staten, internationale organisaties, het middenveld, de private sector en de academische wereld om ideeën en oplossingen rond ontwapening en veiligheid te ontwikkelen.

UN Disarmament Commission

Deze commissie werd opgesteld door de Algemene Vergadering van de VN. Het is een adviesorgaan van de Algemene Vergadering en omvat alle VN-lidstaten. De commissie geeft aanbevelingen omtrent ontwapeningsvragen en rapporteert jaarlijks aan de Algemene Vergadering.

UN Conference on Disarmament

De VN Conference on Disarmament werd 1979 opgericht als het forum voor de onderhandeling van internationale verdragen over ontwapening in Genève. Met een speciale focus op massavernietigingswapens en vooral op nucleaire wapens werden in dit forum belangrijke multilaterale verdragen op het gebied van ontwapening ontstaan. De conferentie omvat 65 VN lidstaten en rapporteert aan de Algemene Vergadering van de VN.

ATT Secretariat

Het secretariaat van het Wapenhandelsverdrag zal gebaseerd zijn in Genève. Dit secretariaat heeft de opdracht de staten bij de implementatie van het verdrag te ondersteunen en andere administratieve taken uit te voeren, zoals de nationale rapporten onder het ATT beschikbaar te stellen.

VN-Algemene Vergadering (First Committee)

Het First Committee is de commissie van de Algemene Vergadering die rond het thema ontwapening en internationale veiligheid werkt. Zij beslist over belangrijke resoluties van de Algemene Vergadering op het gebied van de internationale wapenhandel.

VN Veiligheidsraad

Ook de VN-Veiligheidsraad is bezig met het thema wapenhandel. Onder meer naast het uitspreken van wapenembargo’s vergadert de raad om de twee jaar specifiek rond de problematiek van kleine en lichte wapens.

Advisory Board in Disarmament Issues van de VN secretaris-generaal

Deze instelling werd opgericht in 1978 en geeft advies aan de Secretaris-Generaal van de VN op het gebied van ontwapening. Zij dient ook als Board of Trustees van het UN Institute for Disarmament Research (UNIDIR). In deze functie evalueert het Advisory Board het werk van UNIDIR.

Met dank aan IPISRESEARCH

 

Relevante websites

VN instellingen en instrumenten

Centrale VN website voor de handel in conventionele wapens (UNODA): http://www.un.org/disarmament/convarms/ArmsTrade/

UNODA website: http://www.un.org/disarmament/

Arms Trade Treaty website: http://www.un.org/disarmament/ATT/

Arms Trade Treaty Implementation Toolkit: https://s3.amazonaws.com/unoda-web/wp-content/uploads/2015/12/2015-12-22-Toolkit-all-10-modules.pdf

UNSCAR website: http://www.un.org/disarmament/UNSCAR/

UNIDIR website: http://www.unidir.org/home

UN Disarmament Commission website: http://www.un.org/disarmament/HomePage/DisarmamentCommission/UNDiscom.shtml

UN General Assembly, First Committee: http://www.un.org/en/ga/first/

 

Belgische NGO’s of instellingen actief rond het thema wapenhandel

 

Amnesty International Vlaanderen: http://www.amnesty.be

Groupe de recherche et d'information sur la paix et la sécurité (GRIP): http://www.grip.org

International Peace Information Service (IPIS): http://www.ipisresearch.be

Pax Christi Vlaanderen: http://www.paxchristi.be

Vlaams Vredesinstituut: http://www.vlaamsvredesinstituut.eu

Vrede: http://www.vrede.be

Vredesactie: http://www.vredesactie.be