Onderwater Cultureel Erfgoed

 Het onderwater cultureel erfgoed is van groot belang voor onze kennis over de geschiedenis en evolutie van de mens.

Bedreiging

De term onderwater cultureel erfgoed dekt een zeer brede lading. Dit gaat van scheepswrakken en wrakken van vliegtuigen, over verzonken sites, gebouwen en monumenten tot zelfs prehistorische voorwerpen. Deze objecten liggen in zeer grote getale wereldwijd verspreid op de bodem van de oceanen. Het onderwater cultureel erfgoed is van groot belang voor onze kennis over de geschiedenis en evolutie van de mens.

Er zijn een aantal factoren die dit erfgoed bedreigen. In eerste instantie gaat het natuurlijk om het verval doorheen de tijd door natuurlijke factoren zoals bijvoorbeeld corrosie, klimaatverandering en stromingen. Echter, wordt het erfgoed ook bedreigd door menselijke activiteiten. Dit kunnen activiteiten zijn die niet rechtstreeks gericht zijn op het erfgoed, maar die hier wel een effect op hebben, zoals baggerwerken, het plaatsen van windmolens, het leggen van kabels en pijpleidingen op de zeebodem en visserij. Daarnaast wordt het erfgoed ook bedreigd door menselijke activiteiten die wel gericht zijn op dit erfgoed, namelijk het bergen van scheepswrakken en het duiken naar schatten. De internationale gemeenschap had het gevoel dat er vooral tegen deze laatste soort bedreigingen diende te worden opgetreden. Dit leidde in 2001 binnen UNESCO tot het aannemen van het verdrag inzake de bescherming van onderwater cultureel erfgoed.

De internationale gemeenschap had het gevoel dat er vooral tegen deze laatste soort bedreigingen diende te worden opgetreden.

 

De United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation of UNESCO

UNESCO is een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties die in 1945 werd opgericht. Het hoofdkantoor van UNESCO ligt in Parijs. De missie van deze organisatie is om bij te dragen aan de vredesopbouw, het uitroeien van armoede, duurzame ontwikkeling en interculturele dialoog door onderwijs, wetenschap, cultuur, communicatie en informatie. Anno 2015 telt UNESCO maar liefst 195 lidstaten.

 

Het Verdrag inzake de Bescherming van Onderwater Cultureel Erfgoed 2001

Het 2001 UNESCO Verdrag is het eerste internationale verdrag dat volledig is gewijd aan de bescherming van onderwater cultureel erfgoed. Anno 2015 hebben reeds 51 staten, waaronder België, dit Verdrag geratificeerd. Dit betekent dat het Verdrag binnen deze landen moet worden nageleefd. Hopelijk zullen in de toekomst nog veel meer landen dit Verdrag opnemen in hun nationaal recht zodat een wereldwijde bescherming van het onderwater cultureel erfgoed kan worden verwezenlijkt.

 

Wat staat er nu juist in dit Verdrag?

Allereerst geeft dit Verdrag een definitie van wat onderwater cultureel erfgoed nu precies is. Het gaat om ieder spoor van menselijke aanwezigheid met een cultureel, historisch of archeologisch karakter dat zich tenminste 100 jaar onder water bevindt. Het is dus een zeer brede definitie die als doel heeft om zoveel mogelijk types erfgoed te beschermen. Let echter wel dat het enkel gaat om zaken die reeds 100 jaar onder water liggen. Scheepswrakken uit, bijvoorbeeld,  de Tweede Wereldoorlog vallen hier dus (nog) niet onder.

 

 

Het 2001 UNESCO Verdrag legt uit hoe dit onderwater cultureel erfgoed per maritieme zone (de oceanen zijn opgedeeld in verschillende maritieme zones) moet worden beschermd. Daarvoor legt het Verdrag de nadruk op enkele belangrijke principes en beginselen die moeten worden gerespecteerd. Enkele van de voornaamste beginselen zijn de volgende:

  • Indien mogelijk moet het erfgoed worden bewaard waar het is gevonden, m.a.w. op de bodem van de zee (dit is in situ bewaring als eerste optie). Uit de context waarin het erfgoed ligt kunnen wetenschappers immers veel informatie halen over het erfgoed en over onze geschiedenis.
  • De staten die partij zijn bij het verdrag moeten zoveel mogelijk samenwerken om het erfgoed te beschermen. Een mooi voorbeeld van zo’n samenwerking kunnen we zien bij het beroemde wrak van de Titanic waar Canada, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten samenwerken om het wrak van de Titanic te beschermen als een historisch monument.
  • Het onderwater cultureel erfgoed moet worden beschermd ten voordele van de mensheid. Dit betekent bijvoorbeeld dat iedereen zoveel mogelijk moet worden geïnformeerd over het bestaan van het erfgoed en dat het erfgoed zichtbaar moet zijn voor het grote publiek. Dit kan door te gaan duiken op een site, maar ook via informatie op websites, educatie, museums en zelfs door via videomateriaal een virtueel bezoek te brengen aan een erfgoed site die nog op de bodem van de oceaan ligt.
  • Het erfgoed mag niet commercieel worden geëxploiteerd. Het is m.a.w. niet de bedoeling dat wanneer erfgoed wordt gevonden, dit wordt verkocht om er winst uit te halen. Het erfgoed moet zoveel mogelijk binnen het publiek domein blijven en in zijn gehele, als één collectie, worden samengehouden omdat men hier zo de meeste informatie uit kan halen.
  • Bij het verdrag zit er ook een Annex (bijlage) die 36 regels omvat waaraan moet worden voldaan wanneer een archeoloog bepaalde handelingen wil uitvoeren die gericht zijn naar het erfgoed. Het gaat om regels betreffende hoe een project moet worden ontworpen, de kwalificaties waarover de mensen die het project uitvoeren moeten beschikken, het plannen van de financiering, het documenteren van alle archeologische opgravingen onder water en de methodes om een site te conserveren en te managen. 

 

Hoe zit het in België?

Sinds 4 april 2014 bestaat in België de wet voor de bescherming van het cultureel erfgoed onder water. De Belgische wetgever heeft ervoor gekozen om ook cultureel erfgoed dat zich nog geen 100 jaar onder water bevindt te beschermen in de territoriale zee (dit zijn de eerste 12 zeemijl (ongeveer 22,2km) vanaf de kust). In deze zone kunnen dus bijvoorbeeld ook scheepswrakken uit de Tweede Wereldoorlog worden beschermd. Wanneer je in de Belgische zee een vondst doet moet je dit melden aan de ontvanger van het erfgoed via de website www.vondsteninzee.be of door een mail te sturen naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. De ontvanger zal dan, in samenspraak met de bevoegde federale minister, onderzoeken of de vondst moet worden erkend en beschermd als cultureel erfgoed onder water.

 

Anno 2015 zijn er in België reeds drie scheepswrakken officieel erkend als cultureel erfgoed onder water. Het eerste is het Brits vaartuig HMS Wakeful dat door een torpedo werd getroffen in de nacht van 29 op 30 mei 1940, waarna het in twee delen is gebroken en is gezonken. De HMS Wakeful is een torpedojager uit de Eerste Wereldoorlog die ook werd ingezet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit schip heeft  deelgenomen aan operatie Dynamo en de evacuatie van de Britse troepen uit Duinkerke in 1940. Het tweede scheepswrak dat werd erkend als cultureel erfgoed onder water is de West-Hinder. De West-Hinder is een Belgisch lichtschip dat behoorde tot de eerste generatie van lichtschepen die hebben bijgedragen aan de veiligheid van de scheepvaart en aan de economische ontwikkeling van het Noordzeegebied. Het schip is gezonken in de nacht van 12 op 13 december 1912. Het derde schip, tenslotte, is een houten zeilschip dat vermoedelijk in de 19e eeuw is gezonken voor de kust van Oostende. Om de precieze identiteit van het wrak te bepalen, is nog verder onderzoek nodig.

 

Toekomst     

Belangrijk is dat zoveel mogelijk mensen zich bewust zijn van het bestaan van onderwater cultureel erfgoed en dit erfgoed ten vollen appreciëren en naar waarde weten te schatten. Het is immers cruciaal dat het erfgoed op een hoog niveau wordt beschermd zodat de belangrijke informatie die wetenschappers kunnen verkrijgen uit dit erfgoed niet verloren gaat en zodat zowel de huidige als de toekomstige generaties ten volle kunnen blijven genieten van dit stukje van onze geschiedenis.

 

Met dank aan:  Thary Derudder, Doctoraatsonderzoekster bij de vakgroep Europees, Publiek en Internationaal recht.

 

 

Ontwikkelingsdoelen Lager onderwijs – Wereldoriëntatie

Sociaal-culturele verschijnselen

De leerlingen

4.8

kunnen illustreren dat verschillende sociale en culturele groepen verschillende                waarden en normen bezitten.

 

Politieke en juridische verschijnselen

De leerlingen

4.15

kunnen illustreren op welke wijze internationale organisaties ernaar streven om het welzijn en/of de vrede in de wereld te bevorderen.

 

Historische tijd

De leerlingen

5.7

kennen de grote periodes uit de geschiedenis en ze kunnen duidelijke historische elementen in hun omgeving en belangrijke historische figuren en gebeurtenissen waarmee ze kennis maken, situeren in de juiste tijdsperiode aan de hand van een tijdband;

5.8

kunnen aan de hand van een voorbeeld illustreren dat een actuele toestand, die  voor kinderen herkenbaar is, en die door de geschiedenis beïnvloed werd, vroeger anders was en in de loop der tijden evolueert;

5.9*

tonen belangstelling voor het verleden, heden en de toekomst, hier en elders.

 

Ruimtelijke ordening/bepaaldheid

De leerlingen

6.9

kunnen aspecten van het dagelijks leven in een land van een ander cultuurgebied vergelijken met het eigen leven

 

VOET Secundair onderwijs

Context 4: Omgeving en duurzame ontwikkeling

5

tonen interesse en uiten hun appreciatie voor de natuur, het landschap en het  cultureel erfgoed;

6

voelen de waarde aan van natuurbeleving en het genieten van de natuur.

 

Context 5: Politiek-juridische samenleving

2

tonen het belang aan van internationale organisaties en instellingen;

13

geven voorbeelden die duidelijk maken hoe de mondialisering voordelen,  problemen en conflicten inhoudt.

 

Context 7: Socioculturele samenleving

1

beschrijven de dynamiek in leef- en omgangsgewoonten, opinies, waarden en                normen in eigen en andere sociale en culturele groepen;

2

gaan constructief om met verschillen tussen mensen en levensopvattingen;

3

illustreren het belang van sociale samenhang en solidariteit;

4

trekken lessen uit historische en actuele voorbeelden van onverdraagzaamheid, racisme en xenofobie;

5

geven voorbeelden van de potentieel constructieve en destructieve rol van conflicten;

6

gaan actief om met de cultuur en kunst die hen omringen;

7

illustreren de wederzijdse beïnvloeding van kunst, cultuur en techniek, politiek, economie, wetenschappen en levensbeschouwing.

 

 

Relevante links:

 

Internationaal:

 

Belgisch:

 

Voor kinderen:

 

Beeldmateriaal:

Nederlands

 

Engels (iets technischer naar wetgeving toe)