Erfgoed

Of: hoe zorgen we ervoor dat mooie gebouwen, schilderijen, bossen en kusten voor de toekomst bewaard blijven?

Al heel lang koesteren samenlevingen monumenten, heilige plaatsen, kunstvoorwerpen, verhalen…. die hen door hun voorouders werden overgeleverd. Nationale staten maakten van bij het begin van de twintigste eeuw wetten om ervoor te zorgen dat dit erfgoed niet beschadigd raakt of verloren gaat. Verwoestingen zoals die in Wereldoorlog II plaatsvonden, maar ook het toenemende aantal reizen naar het buitenland, leidden tot het besef dat behoud van erfgoed niet alleen een aangelegenheid van staten is, maar ook ondersteund moet worden op internationaal vlak.

 

Nationale en internationale inspanningen

Elk land is in de eerste plaats verantwoordelijk voor het erfgoed dat zich binnen de eigen grenzen bevindt. De overheid maakt lijsten op - ook wel inventarissen genoemd - van waardevolle monumenten, landschappen en kunstgoederen en tracht een aantal hiervan bescherming te bieden en ervoor te zorgen dat die in goede staat worden behouden. Aan hun eigenaars kan geldelijke steun worden gegeven om behoudswerken uit te voeren; zij kunnen ook worden bestraft wanneer zij hun goed verwaarlozen of beschadigen.

Toch groeide het besef dat al die mooie dingen, die vaak bezocht en bewonderd worden door toeristen uit alle continenten, heel kwetsbaar zijn. Hun behoud, maar ook hun verlies, belangt dan ook alle volkeren ter wereld aan.

Belangrijke verdragen

Daarom werden na Wereldoorlog II afspraken over samenwerking gemaakt tussen staten. Zij werden ingeschreven in verdragen die vele landen ondertekenden.

De belangrijkste verdragen worden hierna kort toegelicht.

Een eerste en “oudste” verdrag betreft een wel heel bijzondere situatie: de bescherming van erfgoed in oorlogstijd; het werd opgemaakt in 1954.

De belangrijkste afspraak die alle landen die dit verdrag ondertekenden maakten, bestaat in het opbrengen van respect voor het eigen erfgoed en voor het erfgoed dat gelegen is op het grondgebied van de andere landen die betrokken zijn in het gewapend conflict. Reeds in vredestijd moeten voorzorgsmaatregelen worden genomen die gebouwen, collecties kunnen behoeden voor schade door bv brand, overstroming…

De afspraken en maatregelen gelden ook wanneer een oorlog wordt uitgevochten op het grondgebied van één land en bij voorbeeld een regering en rebellen slaags geraken. De bedoeling is dat gebouwen ongeschonden uit de oorlog komen en dat kunstwerken niet worden geroofd.

Helaas is bescherming van erfgoed actueel: de massale vernietigingen van heel oude monumenten en culturen die de voorbije jaren in Iran, Irak en Syrië plaatsvonden, betekenen een verlies voor de hele mensheid.

 

In 1970 ging alle aandacht naar samenwerking tussen staten ter bescherming van kunstvoorwerpen en archeologische goederen. Op dat ogenblik - en ook nu nog - vormden clandestiene opgravingen een groot probleem: graven werden geplunderd waarbij vondsten voor heel wat geld werden verkocht. Schilderijen, kostbare handschriften…. zijn erg kwetsbaar: zij kunnen immers zonder al te veel moeite over landsgrenzen worden gebracht. In een verdrag werden dan ook afspraken gemaakt om diefstal en onwettige in- en uitvoer van kunstgoederen en archeologische voorwerpen aan banden te leggen.

 

Van 1972 af werkt een groot aantal landen samen rond de bescherming en het behoud van een beperkt aantal monumenten en natuurgebieden die worden aangeduid met de benaming “werelderfgoed” omdat zij een symboolwaarde hebben en vaak bijna uniek zijn. Het behoud van werelderfgoed is een prioriteit voor alle landen ter wereld. Ook op het grondgebied van ons land werd werelderfgoed erkend: begijnhoven en belforten, de Grote Markt van Brussel….

Werelderfgoed wordt ingeschreven in lijsten; er wordt ook een lijst samengesteld van werelderfgoed dat zich in gevaar bevindt en waaraan een bijzondere ondersteuning kan worden gegeven.

 

In 2001 volgde een verdrag dat de bescherming beoogt van erfgoed dat zich vaak al eeuwen onder water bevindt: scheepswrakken, gezonken steden….

Tot dit “onderwatercultureelerfgoed” behoort bij voorbeeld het wrak van de Titanic, maar ook de vuurtoren van Pharos in Alexandrië. Zij zijn getuigen van een gedeeld verleden die best bewaard blijven op de plaats waar ze worden aangetroffen. Er werden regels afgesproken over het onderzoek van deze plaatsen en goederen en  over het delen van de informatie met wetenschappers en overheden van alle staten die tot het verdrag zijn toegetreden.

 

In 2003 tenslotte werd een verdrag ter ondertekening opengesteld dat aandacht vraagt voor de bescherming van het zogenaamde immateriële erfgoed. Het gaat hier om het behoud van tradities, verhalen, gezangen, stoeten… die al gedurende lange tijd van generatie tot generatie overgedragen worden binnen een samenleving. De partners bij dit verdrag maakten afspraken over de wijze waarop dit “levend erfgoed” zo goed mogelijk bewaard kan blijven voor de toekomst: verhalen worden opgetekend, stoeten worden gefilmd…

Voor ons land werd bv het carnaval van Binche als één van de eerste te bewaren tradities opgenomen in de lijst van het immaterieel cultureel erfgoed.

 

UNESCO en het erfgoed

Binnen de Verenigde Naties houdt UNESCO zich bezig met cultuur en erfgoed.
Deze gespecialiseerde instelling werd opgericht in 1945 en beoogt het behoud van de vrede in de wereld door internationale samenwerking op het gebied van onderwijs, wetenschap en cultuur. Van meet af aan werden acties ten behoeve van het behoud van erfgoed beschouwd als één van de doelen van deze gespecialiseerde organisatie met zetel in Parijs.

UNESCO HDQ te Parijs

Unesco werkt nauw samen met alle staten die lid zijn: van hen wordt verwacht dat zij een nationale commissie oprichten. In deze commissie zetelen experten op het vlak van onderwijs, wetenschap en cultuur. In ons land werden twee Unesco commissies opgericht: een Vlaamse Unesco Commissie en een Belgische commissie die actief is in het Franstalige en Duitstalige landsgedeelte.

 

Controle op de naleving van gemaakte afspraken

Voor elk van de verdragen wordt een comité in het leven geroepen, samengesteld uit vertegenwoordigers van staten die partij zijn bij dit verdrag.
Deze comités spelen een belangrijke rol in de toepassing van de verdragsteksten in de praktijk, moedigen staten aan om bij voorbeeld voorstellen voor de werelderfgoedlijst of de lijst van het immaterieel erfgoed in te dienen, beoordelen deze voorstellen en keuren ze goed of af.

Comités zien ook toe op het respect voor de verdragsbepalingen maar staan in dit verband erg zwak: zij hebben geen bestraffende bevoegdheid.

Voor de naleving van de afspraken, de bestraffing van personen of groeperingen die ze overtreden, is UNESCO aangewezen op de nationale overheden, en daar loopt het regelmatig mis.

Een paar voorbeelden kunnen dit illustreren: Syrië en Irak ondertekenden en bekrachtigden het verdrag over de bescherming van het erfgoed in oorlogstijd. Dit heeft niet belet dat er in  beide staten de voorbije jaren en maanden massale verwoestingen en plunderingen van erfgoed plaatsvonden.

Congo is partij bij het verdrag over het werelderfgoed; in het verleden werden belangrijke nationale parken tot werelderfgoed uitgeroepen. Alleen verkeren al die parken al jarenlang in gevaar….

 

Met dank aan Prof. dr. Anne Mie Draye                                                                                                                                                                                                                                                         

 

Leerplandoelen Lager onderwijs – Wereldoriëntatie

Sociaal-culturele verschijnselen

De leerlingen

4.8

 kunnen illustreren dat verschillende sociale en culturele groepen verschillende waarden en normen bezitten.

 

 

Politieke en juridische verschijnselen

De leerlingen

4.15

kunnen illustreren op welke wijze internationale organisaties ernaar streven om het welzijn en/of de vrede in de wereld te bevorderen;

4.17

kennen de erkende symbolen van de Vlaamse Gemeenschap (met name feestdag, wapen, vlag, volkslied en memoriaal).

 

Historische tijd

De leerlingen

5.7

kennen de grote periodes uit de geschiedenis en ze kunnen duidelijke historische elementen in hun omgeving en belangrijke historische figuren en gebeurtenissen waarmee ze kennis maken, situeren in de juiste tijdsperiode aan de hand van een tijdband;

5.8

kunnen aan de hand van een voorbeeld illustreren dat een actuele toestand, die voor kinderen herkenbaar is, en die door de geschiedenis beïnvloed werd, vroeger anders was en in de loop der tijden evolueert;

5.9*

tonen belangstelling voor het verleden, heden en de toekomst, hier en elders.

 

Ruimtelijke ordening/bepaaldheid

De leerlingen

6.9

kunnen aspecten van het dagelijks leven in een land van een ander cultuurgebied vergelijken met het eigen leven.

 

VOET Secundair onderwijs

 

Context 4: Omgeving en duurzame ontwikkeling

5

tonen interesse en uiten hun appreciatie voor de natuur, het landschap en het  cultureel erfgoed;

6

 voelen de waarde aan van natuurbeleving en het genieten van de natuur.

Context 5: Politiek-juridische samenleving

2

 tonen het belang aan van internationale organisaties en instellingen;

13

geven voorbeelden die duidelijk maken hoe de mondialisering voordelen, problemen en conflicten inhoudt.

Context 7: Socioculturele samenleving

1

beschrijven de dynamiek in leef- en omgangsgewoonten, opinies, waarden en normen in eigen en andere sociale en culturele groepen;

2

gaan constructief om met verschillen tussen mensen en levensopvattingen;

3

illustreren het belang van sociale samenhang en solidariteit;

4

trekken lessen uit historische en actuele voorbeelden van onverdraagzaamheid, racisme en xenofobie;

5

geven voorbeelden van de potentieel constructieve en destructieve rol van conflicten;

6

gaan actief om met de cultuur en kunst die hen omringen;

7

illustreren de wederzijdse beïnvloeding van kunst, cultuur en techniek, politiek, economie, wetenschappen en levensbeschouwing.

 

Links naar de VN

http://www.unesco.org , doorklikken naar “themes”  en opteren voor culture. Aansluitend kan worden geopteerd voor algemene info en voor  info over elk van de besproken verdragen     

 

Links naar andere relevante organisaties  

http://www.unesco-vlaanderen.be   

http://www.unesco-vlaanderen.be

Links naar lesmateriaal

http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/Heritage_for_Peace_and_Reconciliation.pdf

http://www.scholastic.com/teachers/lesson-plan/celebrate-your-heritage

Videomateriaal